Nuk kalon asnjë ditë pa kometën ndëryjore 3I/ATLAS që ofron një surprizë të re. Ndërsa i afrohet afrimit të saj më të afërt me Tokën më 19 dhjetor, teleskopët më të mëdhenj të Tokës po e shqyrtojnë pa pushim këtë vizitor të rrallë, duke kërkuar të mbledhin sa më shumë të dhëna të jetë e mundur përpara se të zhduket përgjithmonë në hapësirën e ftohtë ndëryjore.
Zbulimet e fundit sugjerojnë që 3I/ATLAS përbëhet nga kondrite karbonike të pasuruara me metale dhe akull uji, një kombinim që gjeneroi episode të kriovolkanizmit ndërsa kometa i afrohej Diellit, një sjellje e ngjashme me atë të objekteve trans-Neptuniane në Sistemin tonë Diellor. Për më tepër, periudha e saj e shkëlqimit 16-orësh, e lidhur më parë me formën e saj të zgjatur, mund të gjenerohet edhe nga një “tufe” mbeturinash që rrotullohen rreth kometës, siç sugjerohet së fundmi nga Avi Loeb. Së fundmi, vëzhgimet e reja me Teleskopin Hapësinor James Webb tregojnë se si sipërfaqja e kometës shfaq efektet e miliarda viteve të ekspozimit ndaj rrezeve kozmike, të cilat kanë ndryshuar përbërjen e saj krahasuar me gjendjen e saj origjinale. Shkurt, 3I/ATLAS mbetet një enigmë shkencore, pjesët e së cilës ende po përpiqemi t’i bashkojmë.
Shenja të Kriovolkanizmit dhe Përbërjes Kimike Trans-Neptuniane
Vëzhgimet fotometrike dhe spektroskopike të 3I/ATLAS tregojnë një ngjashmëri të habitshme me kondritët e pastra karbonike në koleksionin e Antarktidës së NASA-s. Prandaj, këto materiale do të ishin primitive, të pasura me karbon dhe metale vendase si hekuri dhe nikeli. Shkencëtarët, duke krahasuar këto mostra me spektrat e kometës, gjetën një përputhje të fortë me trupat trans-Neptunianë (TNO), objektet që popullojnë rajonet më të jashtme dhe më të ftohta të Sistemit Diellor. Sipas shkencëtarëve, 3I/ATLAS është pra një objekt “primordial” që nuk ka kaluar kurrë afër yllit të tij mëmë dhe nuk është ngrohur ose transformuar kurrë termikisht. Kjo do të thotë që nën koren e tij, e ripërpunuar nga rrezet kozmike, ai ruan material primordial, një lloj kapsule kohore e kimisë së diskut protoplanetar nga i cili ka lindur.
Studimi u drejtua nga astronomi Josep M. Trigo-Rodríguez, i cili përdori imazhe nga teleskopi Joan Oró në Katalonjë për të treguar se si rryma pluhuri dhe gazi ngriheshin nga sipërfaqja e kometës ndërsa ajo i afrohej Diellit, një shenjë e qartë e kriovolkanizmit ose shpërthimeve të akullit në sipërfaqen e kometës. Kjo sjellje është tipike për botët e akullta në Sistemin Diellor të jashtëm, të cilat posedojnë nxehtësi të brendshme të mjaftueshme për të shkrirë një pjesë të akullit, duke prodhuar re dhe gejzerë. Në rastin e 3I/ATLAS, procesi mund të jetë shkaktuar nga sublimimi i dioksidit të karbonit të ngurtë, i cili lejoi që lëngjet e brendshme oksiduese të reagonin me metalet reaktive të pranishme në kometë për të krijuar aktivitet të ngjashëm me “vullkanët e akullit”, të prodhuar nga një trup që përmban akull të bollshëm uji, metale vendase dhe materiale “primordiale” me bazë karboni.
Nëse ky interpretim konfirmohet, kjo do të thotë që kometa, pavarësisht origjinës nga një sistem tjetër yjor, ka një ngjashmëri të habitshme me objektet e akullta në lagjen tonë kozmike. Për më tepër, kjo do të tregonte se si materialet me bazë karboni, thelbësore për kiminë prebiotike në Tokë, mund të kenë ardhur tek ne edhe nga sisteme të tjera yjore.
3I/ATLAS është shumë i vjetër: është ekspozuar ndaj rrezeve kozmike për miliarda vjet.
Simulimet dhe vëzhgimet nga Teleskopi Hapësinor James Webb kanë treguar se 3I/ATLAS zotëron një kore të trashë të rrezatuar, thellësisht të ndryshuar nga miliarda vjet bombardim nga rrezet kozmike galaktike. Ndërsa në Sistemin Diellor heliosfera mbron Tokën dhe trupat e tjerë nga shumë prej këtyre rrezeve me energji të lartë, në hapësirën ndëryjore kjo mbrojtje mungon. Si pasojë, kometa thithi kaq shumë rreze kozmike galaktike gjatë udhëtimit të saj ndëryjor përmes Rrugës së Qumështit saqë zhvilloi një kore të thellë të rrezatuar që nuk i ngjan më materialit të sistemit të saj yjor mëmë. Këto rreze kozmike bashkëvepruan me monoksidin e karbonit të pranishëm në akullin kometar, duke e transformuar atë në dioksid karboni, gjë që do të shpjegonte bollëkun e tij anormal të vëzhguar. Ky ndryshim duket se ka ndryshuar ndjeshëm gjendjen fizike të akullit në kometën 3I/ATLAS, deri në një thellësi prej rreth 15-20 metrash. Ajo që shohim nga jashtë te 3I/ATLAS nuk është pra versioni i tij primordial, përfaqësues i mjedisit në të cilin është formuar, por më tepër një version i ndryshuar shumë nga miliarda vjet bombardim me rreze kozmike.
A është 3I/ATLAS një tufë objektesh?
Që nga korriku dihet se kometa 3I/ATLAS ndryshon në shkëlqim me 0.3 magnitudë me një periudhë prej rreth 16 orësh. Kjo lëkundje fillimisht u interpretua si sinjal i një trupi rrotullues dhe të zgjatur. Por imazhet e reja të anti-bishtit që drejtohet drejt Diellit dhe një shkëlqim në formë loti e kanë shtyrë fizikantin Avi Loeb të propozojë një hipotezë alternative dhe shumë më ekstreme: se 3I/ATLAS mund të mos jetë një objekt i vetëm, por një “tufë” mbeturinash, një grup fragmentesh që udhëtojnë së bashku, të mbajtura së bashku nga një forcë e dobët gravitacionale. Sipas këtij interpretimi, ajo që Avi Loeb e quan një “rrahje zemre e ndritshme” do të ishte ritmi me të cilin reja e mbeturinave rrotullohet nëpër hapësirë. Ky interpretim mbetet për t’u verifikuar, por mund të jetë i pajtueshëm me disa parregullsi të vërejtura në dritën e komës së kometës.
