Teleskopi hapësinor SPHEREx i NASA-s, i lançuar në mars, ka përfunduar hartën e tij të parë infra të kuqe të të gjithë qiellit në 102 ngjyra.
Siç raportohet në jpl.nasa.gov, megjithëse të padukshme për syrin e njeriut, këto 102 gjatësi vale të dritës infra të kuqe janë të përhapura në të gjithë universin. Vëzhgimi i të gjithë qiellit në këtë mënyrë u lejon shkencëtarëve t’u përgjigjen pyetjeve të mëdha, të tilla si një ngjarje dramatike në të miliardtën e parë të triliontës së miliardtës së sekondës pas Big Bengut ndikoi në shpërndarjen tre-dimensionale të qindra miliona galaktikave në universin tonë. Për më tepër, shkencëtarët do të përdorin të dhënat për të studiuar se si kanë ndryshuar galaktikat gjatë historisë gati 14 miliardë vjeçare të universit dhe për të kuptuar shpërndarjen e përbërësve bazë të jetës në galaktikën tonë.
Duke bërë afërsisht 14.5 orbita rreth Tokës çdo ditë, SPHEREx (Spektrofotometri për Historinë e Universit, Epokën e Reionizimit dhe Eksploruesin e Akullit) udhëton nga veriu në jug, duke kaluar mbi polet. Çdo ditë, ai merr afërsisht 3,600 imazhe përgjatë një brezi rrethor të qiellit, dhe ndërsa ditët kalojnë dhe planeti lëviz rreth Diellit, fusha e shikimit të SPHEREx gjithashtu ndryshon. Pas gjashtë muajsh, observatori ka skanuar hapësirën në çdo drejtim, duke regjistruar të gjithë qiellin në 360 gradë.
I menaxhuar nga Laboratori i Propulsionit Reaktiv të NASA-s në Kaliforninë Jugore, misioni filloi të hartëzonte qiellin në maj dhe përfundoi mozaikun e tij të parë të të gjithë qiellit në dhjetor. Ai do të përfundojë tre skanime të tjera të të gjithë qiellit gjatë misionit të tij kryesor dyvjeçar, dhe bashkimi i këtyre hartave do të rrisë ndjeshmërinë e matjeve të tij. Seti i të dhënave është i disponueshëm falas për shkencëtarët dhe publikun.
“SPHEREx është një mision astrofizik i madhësisë mesatare që ofron vlerë të jashtëzakonshme kërkimore”, tha Drejtori i JPL-së, Dave Gallagher. “Është një shembull i jashtëzakonshëm se si i kthejmë idetë e guximshme në realitet dhe, duke vepruar kështu, zhbllokojmë potencial të jashtëzakonshëm për zbulime.”
Super Teleskopi
Secila prej 102 ngjyrave të zbuluara nga SPHEREx përfaqëson një gjatësi vale të dritës infra të kuqe, dhe secila valë ofron informacion unik rreth galaktikave, yjeve, rajoneve që formojnë planetë dhe karakteristikave të tjera kozmike brenda tyre. Për shembull, retë e dendura të pluhurit në galaktikën tonë, ku formohen yje dhe planetë, rrezatojnë intensivisht në disa gjatësi vale, por nuk lëshojnë dritë (dhe për këtë arsye janë plotësisht të padukshme) në të tjerat. Procesi i ndarjes së dritës nga një burim në gjatësitë e valëve përbërëse të tij quhet spektroskopi.
Dhe ndërsa disa misione të mëparshme kanë hartëzuar të gjithë qiellin, siç është Wide-field Infrared Survey Explorer i NASA-s, asnjë nuk e ka bërë këtë me aq shumë ngjyra sa SPHEREx. Në të kundërt, Teleskopi Hapësinor James Webb i NASA-s mund të spektrografojë gjatësi vale drite dukshëm më të gjata se SPHEREx, por me një fushë shikimi mijëra herë më të vogël. Ky kombinim ngjyrash dhe një fushë shikimi kaq e gjerë është arsyeja pse SPHEREx është kaq i fuqishëm.
“Superfuqia e SPHEREx qëndron në faktin se ai regjistron të gjithë qiellin në 102 ngjyra afërsisht çdo gjashtë muaj. Kjo është një sasi e jashtëzakonshme informacioni e mbledhur në një periudhë të shkurtër kohore”, tha Beth Fabinski, menaxhere e programit SPHEREx në JPL.
Për ta arritur këtë, SPHEREx përdor gjashtë detektorë, secili i çiftëzuar me një filtër të projektuar posaçërisht që përmban një gamë prej 17 ngjyrash. Kjo do të thotë që çdo imazh i marrë me këta gjashtë detektorë përmban 102 ngjyra (gjashtë herë 17). Kjo gjithashtu do të thotë që çdo hartë e të gjithë qiellit e prodhuar nga SPHEREx në fakt përbëhet nga 102 harta, secila me një ngjyrë të ndryshme.
- Observatori do t’i përdorë këto ngjyra për të matur distancat deri në qindra miliona galaktika. Ndërsa pozicionet e shumicës së këtyre galaktikave janë hartëzuar tashmë në dy dimensione nga observatorë të tjerë, harta SPHEREx do të jetë tre-dimensionale, duke u lejuar shkencëtarëve të matin variacione delikate në mënyrën se si galaktikat grumbullohen dhe shpërndahen në të gjithë universin.
Këto matje do të japin njohuri për një ngjarje që ndodhi në të miliardtën e parë të triliontës së triliontës së sekondës pas Big Bengut. Në atë kohë, universi u zgjerua një trilion trilion herë. Asgjë e ngjashme nuk ka ndodhur në univers që atëherë, dhe shkencëtarët duan ta kuptojnë më mirë atë. Qasja e misionit SPHEREx është një mënyrë për të kontribuar në këtë përpjekje.
