Jo të gjitha lajmet në vitin 2025 ishin të këqija… Pati zhvillime pozitive në shkencë dhe klimë, duke demonstruar se progresi është i mundur, edhe kur nuk bëhet fjalë për lajme.
Vrima e ozonit po zvogëlohet.
Sipas NASA-s dhe Administratës Kombëtare Oqeanike dhe Atmosferike (NOAA), vrima e ozonit ka parë shkallën e saj më të shpejtë të shërimit, duke u tkurrur në të pestin më të vogël në më shumë se tre dekada.
Ky zvogëlim u bë i mundur nga Protokolli i Montrealit, një traktat ndërkombëtar mjedisor që synon mbrojtjen e shtresës së ozonit.
Sipas Time.com, një vorbull polare më e dobët, një sistem ajri i ftohtë me presion të ulët, gjithashtu kontribuoi në tkurrjen e vrimës.
Vlen të kujtohet se shtresa e ozonit vepron si një “mburojë” kundër niveleve të dëmshme të rrezatimit ultravjollcë diellor.
Një shtresë e dobësuar e ozonit mund të rrisë shkallën e kancerit të lëkurës dhe të ndikojë ndjeshëm në rendimentet e të korrave.
“Që nga kulmi i tyre rreth vitit 2000, nivelet e substancave që shkatërrojnë ozonin në stratosferën e Antarktidës kanë rënë në rreth një të tretën e niveleve të tyre para vrimës së ozonit”, tha Stephen Montzka, shkencëtar i lartë në Laboratorin Global të Monitorimit të NOAA-s.
- Progres në gjetjen e një kure për HIV-in
Sipas një artikulli të botuar në revistën Nature Communications, studiuesit në Melbourne po i afrohen një kure për HIV-in, pasi zbuluan një mënyrë për ta liruar virusin, i cili ka aftësinë të fshihet në qelizat e bardha të gjakut, nga vendi i tij i fshehjes.
Sipas të dhënave të fundit nga Organizata Botërore e Shëndetësisë, zbulimi i ri mund të ndihmojë deri në 40.8 milionë njerëz që jetojnë me HIV. Sëmundja është e menaxhueshme për shumë njerëz, me gati tetë në dhjetë njerëz në mbarë botën që marrin terapi antiretrovirale. Jetëgjatësia është përmirësuar gjithashtu ndjeshëm. Megjithatë, HIV mbetet i pashërueshëm për shkak të shkallës së lartë të mutacionit të virusit dhe aftësisë së tij për të infektuar qelizat e sistemit imunitar.
Studiuesit përdorën teknologjitë e mRNA-së për të mbështjellë HIV-in në një “flluskë yndyrore” që udhëzon qelizat të sinjalizojnë praninë e virusit.
“Shpresojmë që ky dizajn i ri i nanopjesëzave do të hapë rrugë të reja për trajtimin e HIV-it”, tha për Guardian Dr. Paula Cevaal, një studiuese në Institutin Doherty.
Mbi 33 milionë njerëz kanë vdekur nga HIV, megjithëse numri vjetor i vdekjeve ka rënë ndjeshëm që nga kulmi i tij në vitin 2004.
Progresi mjekësor është një hap më afër zbulimit të një kure formale. Cevaal paralajmëroi se shumë zbulime nuk arrijnë kurrë në fazën e provave klinike. Megjithatë, ai deklaroi: “Në mënyrë specifike për sa i përket trajtimit të HIV, nuk kemi parë kurrë diçka kaq efektive sa kjo, për sa i përket efektivitetit të diagnostikimit të këtij virusi.”
“Pra, nga kjo perspektivë, jemi shumë optimistë se do të jemi në gjendje të vëzhgojmë këtë lloj reagimi te një kafshë dhe se herët a vonë do të jemi në gjendje ta replikojmë atë te njerëzit.”
- Gjykata Ndërkombëtare e Drejtësisë (GJND) në Hagë ka dhënë një vendim historik mbi klimën.
Presidenti i Gjykatës Yuji Iwasawa, i treti nga e djathta, flet në Gjykatën Ndërkombëtare të Drejtësisë rreth detyrimeve ligjore që kanë kombet për të adresuar ndryshimet klimatike. Foto AP/Peter Dejong
Gjykata Ndërkombëtare e Drejtësisë (GJND), organi kryesor gjyqësor i Kombeve të Bashkuara, ka pohuar se vendet kanë detyrimin të sigurojnë një “mjedis të pastër, të shëndetshëm dhe të qëndrueshëm” sipas ligjit ndërkombëtar për të drejtat e njeriut.
Në vendimin e saj historik në korrik, i cili e përshkroi ndryshimin klimatik si një “kërcënim urgjent dhe ekzistencial”, gjykata vendosi që vendet kanë përgjegjësi ligjore për t’u përballur me ndryshimin klimatik.
“Kjo ka të bëjë me të kaluarën, të tashmen dhe të ardhmen e veprimit klimatik, dhe më e rëndësishmja, me njohjen se nuk mund ta zgjidhim këtë krizë klimatike në rritje pa adresuar rrënjët e saj, se emetimet e kaluara kanë rëndësi dhe se humbjet dhe dëmet e pësuara tashmë duhet të pranohen dhe të riparohen.”
Gjykata u bëri thirrje vendeve të angazhohen në bashkëpunim global për të adresuar ndryshimet klimatike dhe pohoi se shtetet duhet të rregullojnë aktorët privatë që mund të ndërhyjnë në këto detyrime.
- Breshkat e detit të gjelbër nuk janë më në rrezik zhdukjeje
Breshkë e gjelbër në Brazil. Foto AP/Silvia Izquierdo
Breshkat e detit të gjelbër janë rikuperuar nga statusi i tyre i rrezikuar, me popullatën e tyre që është rritur me gati 30% që nga vitet 1970, njoftoi në tetor Bashkimi Ndërkombëtar për Ruajtjen e Natyrës (IUCN).
Më shumë se katër dekada pasi specia u klasifikua fillimisht si e rrezikuar në mënyrë kritike, breshka më e madhe e detit me guaskë të fortë është zhvendosur në një status ruajtjeje “shqetësimi më i vogël”, që do të thotë se tani është “e bollshme”.
Për vite me radhë, breshkat e detit të gjelbër janë kërkuar për mishin, vezët dhe madje edhe guaskat e tyre për shkak të tregtisë së paligjshme të jetës së egër. Megjithatë, ndërsa disa nënpopullata mbeten të kërcënuara, përpjekjet për ruajtjen e natyrës, veçanërisht në Ishullin Ascension në Brazil, Meksikë dhe Hawaii, kanë rezultuar të suksesshme.
“Përpjekjet për ruajtjen e natyrës janë përqendruar në mbrojtjen e breshkave femra dhe vezëve të tyre në plazhe, duke zgjeruar iniciativat e komunitetit për të zvogëluar peshkimin e paqëndrueshëm të breshkave dhe vezëve të tyre për konsum njerëzor, duke kufizuar tregtinë dhe duke përdorur pajisje përjashtuese për breshkat dhe masa të tjera për të zvogëluar kapjet rastësore të breshkave në pajisjet e peshkimit”, tha IUCN.
Ndryshimi i klimës vazhdon të përbëjë një kërcënim serioz për shtëpitë e breshkave të detit, veçanërisht në Australi, ku ndodhet çelja më e madhe e breshkave të detit në botë.
“Rimëkëmbja aktuale globale e breshkave të gjelbra të detit është një shembull kryesor i asaj që mund të arrijë ruajtja e koordinuar globale gjatë dekadave për të stabilizuar dhe madje për të rivendosur popullatat e specieve detare jetëgjata”, tha Roderick Mast, bashkëkryetar i Grupit të Specialistëve të Breshkave të Detit të Komisionit të Mbijetesës së Specieve të IUCN-së.
“Breshkat e detit nuk mund të mbijetojnë pa oqeane dhe vija bregdetare të shëndetshme, dhe as njerëzit nuk munden. Një angazhim i vazhdueshëm për ruajtjen e natyrës është thelbësor për të siguruar që kjo rimëkëmbje të zgjasë.”
- Studiuesi gjen një mënyrë për të ndihmuar fëmijët me një tumor të rrallë në tru
Diagnoza e kancerit të trurit (foto e arkivit) Freepik
Një mjek që punon me Institutin e Kërkimeve për Kancerin në Londër ka zbuluar një mënyrë për të ndihmuar në trajtimin e tumoreve kancerogjene tek fëmijët nën një vjeç.
Zbulimi u bë nga Dr. Matt Clark, i cili zbuloi se ilaçet ekzistuese mund të ndihmojnë në trajtimin e gliomave të shkallës së lartë (një lloj tumori që gjendet në tru ose palcë kurrizore që mund të përhapet me shpejtësi) tek fëmijët nën një vjeç.
“Të qenit në gjendje të identifikojmë një grup kanceresh që më parë nuk dalloheshin, duke na ndihmuar tani të kemi një trajtim që mund të bëjë vërtet një ndryshim dhe të sigurojë mbijetesën e këtyre fëmijëve, është një hap i madh përpara”, tha Clark për BBC-në.
Falë këtij zbulimi të madh, mjekët nuk do të kenë më nevojë të përdorin kimioterapinë ose radioterapinë, të cilat mund të jenë veçanërisht të dëmshme për fëmijët e vegjël, për të trajtuar këtë lloj të veçantë kanceri.
“Ne tashmë po bëjmë hapat e parë në drejtimin e duhur”, tha Clark. “Shpresojmë të vazhdojmë të bëjmë përparim në vitet që vijnë.”
- Burimet e energjisë së rinovueshme do të rriten më shpejt se lëndët djegëse fosile
Bota po lëviz me shpejtësi drejt përdorimit kryesisht të burimeve të energjisë së rinovueshme.
Një raport nga Agjencia Ndërkombëtare e Energjisë (IEA) zbuloi se burimet e energjisë së rinovueshme do të rriten me një ritëm më të shpejtë në dekadën e ardhshme, duke e bërë këtë tranzicion “të pashmangshëm”.
Një studim nga grupi i ekspertëve për energjinë Ember zbuloi se burimet e rinovueshme kontribuan me 34.3% të prodhimit global të energjisë elektrike në gjysmën e parë të vitit 2025, ndërsa qymyri përbënte 33.1%. Kjo shënoi herën e parë që burimet e rinovueshme tejkaluan qymyrin në efikasitet.
Rritja e këtij sektori po ndodh pavarësisht thirrjeve të Presidentit të SHBA-së Donald Trump për rritjen e prodhimit vendas të naftës dhe gazit dhe eliminimin e fondeve federale për projektet e energjisë së rinovueshme.
- Thesari kulturor egjiptian
Me mbi 100,000 objekte, përfshirë varrin e Mbretit Tutankhamun, Muzeu i Madh Egjiptian (GEM) u hap zyrtarisht për publikun në nëntor.
Ky thesar kulturor prej 117 akrash, vetëm dy milje larg Piramidave të Gizës, strehon mijëra vjet histori, që shtrihen nga qytetërimi i lashtë egjiptian deri në fund të periudhës greko-romake.
Egjipti shpreson që “muzeu më i madh arkeologjik në botë” do të nxisë sektorin e turizmit të vendit përmes ekspozitave të tilla si ajo e dedikuar përmbajtjes së plotë të varrit të Tutankhamunit, mbretit të ri që u bë i famshëm pasi varri i tij i lashtë, kryesisht i paprekur, u zbulua në vitin 1922 – një arritje e jashtëzakonshme duke pasur parasysh plaçkitjet e shumta që pësoi. Kjo është hera e parë që i gjithë koleksioni është shfaqur së bashku që nga zbulimi i tij.
