Shqipëria ka dhënë dritën jeshile për ndërtimin e një resorti luksoz ishullor nga një kompani e lidhur me dhëndrin e Donald Trump-it, por nën ujërat e kaltër shtrihen ton municionesh të pashpërthyera nga Lufta e Dytë Botërore.
Në bregun perëndimor të Ishullit të Sazanit në Shqipëri, ku valët përplasen në shkëmbinjtë e pjerrët, shtrihet një zonë që detarët e quajnë “Gryka e Xhehenemit” – Gryka e Ferrit.
Në sipërfaqe, ujërat transparente ofrojnë një pamje përrallore, pikërisht lloji i bukurisë natyrore që besohet se është i aftë të tërheqë elitën e turizmit global. Por mjafton të zhytesh vetëm pak metra nën sipërfaqe dhe kartolina turistike shndërrohet në një skenë lufte, të ngrirë në kohë.
Në një zonë detare prej 5,000 metrash katrorë, predha artilerie 200-milimetërshe nga Lufta e Dytë Botërore qëndrojnë në heshtje pranë minave anti-nëndetëse dhe tonelatave me eksplozivë të pashpërthyer.
Dokumentet zyrtare nga Forcat e Armatosura Shqiptare dhe dëshmitë e personave të njohur me ishullin e Detit Adriatik tregojnë se zona të ngjashme ekzistojnë pothuajse në çdo anë të ishullit.
Megjithatë, municionet e pashpërthyera nuk i kanë ndalur planet e qeverisë dhe investitorëve të huaj për të ndërtuar një resort dhe port turistik në Sazan.
Në fund të vitit 2024, qeveria e kryeministrit Edi Rama i dha statusin e “investitorit strategjik” kompanisë Atlantic Incubation Partners LLC, një kompani e lidhur me Jared Kushner-in, dhëndrin e presidentit amerikan Donald Trump.
Investimi i premtuar, në të cilin shteti shqiptar është partner duke vënë në dispozicion pronën dhe stimuj të tjerë, vlerësohet në 1.4 miliardë euro. Përveç Kushner-it, i cili e bëri publik i pari projektin, tani raportohet se janë përfshirë edhe miliarderë nga Katari.
Planet, të cilat deri më tani ekzistojnë vetëm në letër, ndryshuan sërish në fund të vitit të kaluar. Komiteti i Investimeve Strategjike më pas e zgjati afatin për projektin, i cili parashikon transformimin e 45 hektarëve të ishullit në një rrjet vilash dhe resortesh luksoze, si dhe rriti përfitimet e dhëna investitorit.
Për të lehtësuar investimin, qeveria miratoi lëshime të reja ligjore. Përveç ndryshimeve të mëparshme kontroverse në Ligjin për Zonat e Mbrojtura, të cilat kundërshtuan rekomandimet e Bashkimit Evropian, u miratuan edhe ndryshime ekskluzive në ligjin për portet turistike, me qëllim lejimin e kontratave pa konkurrencë për investitorët strategjikë.
Komiteti i Investimeve Strategjike tani i ka ngarkuar Ministrisë së Mbrojtjes detyrën e pastrimit të ishullit dhe detit përreth nga municionet e pashpërthyera.
Por, ndërsa qeveria ka shtruar tapetin e kuq legjislativ në sipërfaqe, realiteti nënujore mbetet kokëfortësisht i pandryshuar.
Të dhënat nga Shtabi i Përgjithshëm i Forcave të Armatosura, të ofruara në përgjigje të një kërkese për liri informacioni nga BIRN, së bashku me dëshmitë e ekspertëve detarë, peshkatarëve dhe biologëve, tregojnë se Sazani dhe ujërat përreth tij përbëjnë atë që duket si një fushë minash.
Eliminimi i kësaj trashëgimie do të kërkonte kosto të mëdha, zhytës të specializuar dhe një operacion pastrimi në shkallë të gjerë.
Artur Mecollari, ish-zyrtar detar dhe ekspert i çështjeve detare, thotë se prania e municioneve e bën ishullin të rrezikshëm për civilët dhe turistët, gjë që, sipas tij, e vë në pikëpyetje planin e zhvillimit të turizmit.
“Problemi është ky: pasi të përfundojë ndërtimi, a do të jenë turistët të sigurt?” pyet Mecollari.
“Nëse pastrohet vetëm zona ku do të zhvillohet ndërtimi, pjesa tjetër bëhet problem për të ardhmen”, shton ai.
Zonat detare me rrezik të lartë
Ishulli i Sazanit shërbeu si bazë detare gjatë regjimit komunist në Shqipëri dhe mbetet ende nën kontrollin e Ministrisë së Mbrojtjes. Për t’i hapur rrugë dhënies së statusit të investitorit strategjik, presidenti i Shqipërisë, Bajram Begaj, nënshkroi më herët një dekret urgjent, duke hequr një zonë stërvitjeje ushtarake nga plani i vendosjes së Forcave të Armatosura.
Megjithatë, trashëgimia shekullore e ishullit si zonë ushtarake ka lënë gjurmët e saj.
“Në ishullin e Sazanit dhe në ujërat përreth tij, pavarësisht punës së kryer për identifikimin dhe pastrimin e municioneve të pashpërthyera, mbetet mundësia dhe rreziku i pranisë së municioneve të pashpërthyera në territorin tokësor, përgjatë vijës bregdetare, si dhe në ujërat detare përreth”, shkroi Shtabi i Përgjithshëm i Forcave të Armatosura në një përgjigje për BIRN.
Shtabi i Përgjithshëm deklaroi se kishte identifikuar katër zona me prani masive të municioneve të pashpërthyera në ujërat përreth ishullit.
Ai tha se, megjithëse disa operacione pastrimi ushtarak u kryen midis viteve 2013 dhe 2015 në tri prej këtyre zonave, sasia e eksplozivëve mbetet alarmante.
Vetëm në Zonën 3, në verilindje të ishullit, e cila konsiderohet zona më e kontaminuar, u gjetën dhe u shkatërruan rreth 30 ton municione të kalibrave të ndryshëm.
“Në këtë zonë janë identifikuar municione të kalibrave të ndryshëm, si dhe barut, të shpërndara në një sipërfaqe prej afërsisht 7,000 metrash katrorë, si me fitil ashtu edhe pa fitil. Në këtë zonë janë gjetur dhe shkatërruar rreth 30 ton municione të kalibrave të ndryshëm”, deklaroi Shtabi i Përgjithshëm.
Në Zonat 1 dhe 2, ku gjithashtu u identifikuan disa mijëra metra katrorë të kontaminuar, Shtabi i Përgjithshëm nuk përmendi sasitë e municioneve të nxjerra nga deti, por vuri në dukje se municione të pashpërthyera mund të jenë ende të pranishme atje.
“Pavarësisht operacioneve të kryera për pastrimin e Zonave 1, 2 dhe 3, mbetet mundësia që rrymat e detit të kenë zbuluar dhe zhvendosur municione të tjera të pashpërthyera, të cilat gjatë periudhës së operacioneve mund të kenë qenë të mbuluara nga rëra dhe sedimentet e shtratit të detit”, deklaroi ai.
Ai paralajmëroi se edhe në zonat ku janë kryer ndërhyrje, mund të ketë ende municione të pashpërthyera.
Sipas Shtabit të Përgjithshëm, shqetësimi kryesor buron nga zona e katërt, ose “Gryka e Xhehenemit” – Gryka e Ferrit.
Të dhënat nga Ministria e Mbrojtjes tregojnë se në këtë zonë, në perëndim të Sazanit, municione të pashpërthyera ndodhen në një sipërfaqe prej 5,000 metrash katrorë, në thellësi që variojnë nga pesë deri në 30 metra.
“Nuk janë kryer operacione pastrimi në këtë zonë”, deklaroi Shtabi i Përgjithshëm.
Kjo situatë u konfirmua në terren nga peshkatarë dhe vizitorë të tjerë të zonës.
Një zhytës 60-vjeçar, i cili kërkoi të mbetej anonim, tha se thellësitë përreth Sazanit mbeten një depo e hapur armësh dhe se operacionet e pjesshme të ushtrisë shpesh dështojnë përballë forcave të natyrës.
“Deti është i vështirë për t’u pastruar”, tha ai. “U krye një operacion, por deti nxjerr të tjera. Nuk është e lehtë të pastrohet.”
Ai shtoi se në të ashtuquajturën Gryka e Ferrit, ku zhytej për të kapur oktapodë, kishte parë personalisht më shumë se 50 predha italiane artilerie të kalibrit 200 milimetra.
Peshkatari tha se i njeh mirë këto armë, pasi kishte shërbyer në marinë midis viteve 1985 dhe 1987, në anije minapastruese të ngarkuara me pastrimin e minave detare.
“Pranë plazhit, në zonën e njohur si Plazhi i Sazanit, ka mina anti-nëndetëse. Ka edhe predha të mëdha artilerie”, tha ai, duke kujtuar vitet e shërbimit të tij në marinë.
“Ne nuk zhyteshim për municione, ndaj nuk mund t’ju them sa ka, por ka shumë”, pohoi ai.
Ai këmbënguli se ato mbeten ende të rrezikshme.
“Minat anti-nëndetëse, veçanërisht, teorikisht i kanë mekanizmat e shpërthimit jashtë funksionit, por materiali shpërthyes mbetet aty. Nëse nuk i shqetësoni, nuk ka rrezik. Por nëse preken ose lëvizen, pasojat mund të jenë fatale”, tha ai.
Pastrimi i municioneve nuk do të jetë i lirë
Planet për ishullin e Sazanit dhe transformimi i tij në një “parajsë turistike” nuk janë të reja.
Baza ushtarake e braktisur është bërë vazhdimisht objekt i projekteve multimiliardëshe në Shqipëri, duke përfshirë propozime për ngritjen e një kazinoje apo zhvillimin e formave të tjera të shfrytëzimit komercial.
Në përgjigjet e tyre për BIRN, as Shtabi i Përgjithshëm dhe as Ministria e Mbrojtjes nuk dhanë një përgjigje konkrete mbi koston e operacionit të pastrimit tokësor dhe detar në Sazan.
“Gjatë vitit 2025, Forcat e Armatosura kryen operacione zbulimi për të vlerësuar terrenin dhe për të llogaritur asetet e nevojshme, si dhe metodat e ndërhyrjes së domosdoshme për kryerjen e operacioneve të pastrimit të municioneve të pashpërthyera në territorin e ishullit”, deklaroi Shtabi i Përgjithshëm, duke përdorur gjuhën e kujdesshme të burokracisë.
Artur Mecollari tha se pengesa nuk është thjesht teknike, por edhe financiare dhe logjistike.
“Problemi nuk është se nuk mund të bëhet, por se kërkon një sasi të madhe parash dhe nuk është e qartë se ku do të çmontohen municionet”, tha ai.
“Ky është problemi kryesor, sepse për të pastruar zonën, municionet duhet të transportohen në një poligon ushtarak. Ato duhet të vendosen diku tjetër”, shtoi ai.
Ai kujtoi operacionet e mëparshme detare, veçanërisht ato të viteve 1999–2002, kur 37 ton municione u hoqën nga zona të identifikuara qartë.
“Flota pagoi për këtë dhe e kreu operacionin”, kujtoi ai. “U desh një muaj, me 60 persona të angazhuar vetëm për këtë qëllim, përfshirë katër ose pesë zhytës që punonin në thellësi deri në 10 metra”, shpjegoi ai.
Mecollari thotë se operacionet e asgjësimit të municioneve shpërthyese nënujore janë jashtëzakonisht komplekse, ndërsa Forcat e Armatosura të Shqipërisë kanë mungesë të personelit të specializuar të nevojshëm për t’i kryer ato.
“Kërkon një angazhim të madh kohor dhe zhytës të specializuar”, thotë ai, duke shtuar se faza e inspektimit pas pastrimit është pjesa më komplekse e operacionit.
Sipas Mecollarit, municionet përreth Sazanit nuk përbëjnë kërcënim për operacionet portuale apo për lundrimin detar në shkallë të gjerë, por situata ndryshon pasi zona shndërrohet në një fshat turistik.
Rreziqe jo vetëm nën ujë
Rreziku që paraqesin municionet e pashpërthyera në Sazan u konfirmua nga Simo Ribaj, një biolog që ndërmerr shpesh ekspedita zhytjeje në zonë për të studiuar florën dhe faunën detare. Ribaj thotë se vizitorët shpesh frikësohen nga grumbujt e eksplozivëve.
Ai paralajmëron se rreziku nuk kufizohet vetëm në shtratin e detit.
“Në vetë ishullin, situata ishte shumë e rëndë 10 deri në 15 vjet më parë. U pastrua, por prania e municioneve mbetet, sepse ato mbulohen dhe zbulohen përsëri, dhe janë potencialisht të rrezikshme”, thotë ai.
Sipas Ribajt, ishulli kërkon inspektim me pajisje të specializuara, pasi shumë nga municionet mund të jenë varrosur me kalimin e kohës, por mund të ekspozohen sërish për shkak të erozionit ose ndërtimeve të reja.
Prania e municioneve vë në pikëpyetje planet për turizëm elitar bregdetar. Ribaj thotë se ka parë predha artilerie përgjatë pothuajse të gjithë perimetrit të ishullit, përfshirë edhe pranë portit, duke theksuar se pastrimi i një terreni kaq të vështirë nënujor “kërkon një punë të madhe për t’iu afruar siç duhet”.
Sipas tij, prania e këtyre mbetjeve të rrezikshme ushtarake, nëse nuk pastrohen, përbën një rrezik real për përdorimin e ishullit nga industria e mikpritjes.
“Ato janë absolutisht të rrezikshme dhe krejtësisht të papajtueshme me turizmin”, thotë ai./balkaninsight
