Të zgjohesh dhe të kuptosh se nuk mund të lëvizësh është një përvojë që mund të shkaktojë shumë frikë. Megjithatë, paraliza e gjumit është më e zakonshme nga sa mund të mendohet. Deri në 30% e njerëzve e përjetojnë atë në një moment të jetës, ndërsa personat që vuajnë nga çrregullimi i panikut mund të kenë një rrezik edhe më të lartë.
Por çfarë e shkakton paralizën e gjumit? Përgjigjja nuk është gjithmonë e qartë.
Disa faktorë mund të rrisin rrezikun për ta përjetuar atë, por mjekët jo gjithmonë mund të përcaktojnë se përse paraliza ndodh pikërisht në një moment të caktuar. Gjërat bëhen edhe më të ndërlikuara nga fakti se disa njerëz mund ta përjetojnë vetëm një herë dhe të mos u ndodhë më kurrë, ndërsa të tjerë mund të kenë episode të përsëritura.
Termi “paralizë e gjumit” nuk është i njohur për të gjithë dhe përvoja mund të jetë paksa e ndryshme nga një person te tjetri. Lajmi i mirë është se, edhe pse mund të jetë shumë e frikshme, mjekët thonë se zakonisht nuk është e rrezikshme. Megjithatë, ka disa mënyra për të ulur rrezikun e shfaqjes së saj.
Çfarë është paraliza e gjumit?
Në fakt, një formë e paralizës së muskujve është pjesë normale e gjumit. Gjatë fazës REM të gjumit, kur zakonisht shohim ëndrra, trupi kalon përkohësisht në një gjendje paralize të muskujve.
Sipas Christopher Winter, specialist i mjekësisë së gjumit dhe neurolog, njerëzit zakonisht kalojnë në tre deri në pesë cikle REM çdo natë. Gjatë këtyre periudhave, truri dërgon sinjale frenuese drejt palcës kurrizore, duke bërë që muskujt të mbeten përkohësisht të palëvizshëm.
Por paraliza e gjumit është diçka tjetër: personi është i vetëdijshëm për atë që po ndodh, por nuk është në gjendje të lëvizë.
James McGuirk, profesor asistent në Departamentin e Mjekësisë së Gjumit në Vanderbilt Health, e përshkruan atë si “paaftësi për të lëvizur gjatë kalimit nga gjumi në zgjim ose anasjelltas”.
Paraliza mund të jetë pothuajse e plotë. Personi mund të mos jetë në gjendje të bëjë asgjë përveçse të shohë përreth dhe të marrë frymë. Megjithatë, disa njerëz raportojnë se mund të bëjnë lëvizje të vogla, si lëvizja e gishtave, ose të pëshpëritin.
Sa zgjat paraliza e gjumit?
Përvoja mund të jetë jashtëzakonisht e frikshme, por zakonisht zgjat vetëm disa sekonda ose deri në rreth 20 minuta.
Megjithatë, për shkak të frikës dhe pamundësisë për të lëvizur, personit mund t’i duket sikur episodi zgjat shumë më tepër.
Disa njerëz mund të përjetojnë edhe ndjesi ose halucinacione shumë të gjalla. Për shembull, mund të kenë ndjesinë se dikush ndodhet në dhomë, të dëgjojnë tinguj, të shohin një figurë ose të ndiejnë presion mbi kraharor.
Sipas specialistëve, kjo mund të ndodhë sepse personi po kalon pjesërisht nga gjumi REM në gjendje zgjimi dhe elementë të ëndrrës mund të “kalojnë” në vetëdijen e tij.
Pikërisht për këtë arsye, përvoja mund të duket jashtëzakonisht reale.
Në shumë raste, një stimul i jashtëm, si një zhurmë ose prekja nga partneri që ndodhet në shtrat, mund të ndihmojë në përfundimin e episodit.
Çfarë e shkakton paralizën e gjumit?
Në përgjithësi, paraliza e gjumit besohet të jetë një vazhdim i paralizës së muskujve që shoqëron gjumin REM dhe që përkohësisht “depërton” në gjendjen e zgjimit.
Megjithatë, disa faktorë mund të rrisin mundësinë për ta përjetuar atë, ndër të cilët:
- Faktorët gjenetikë
- Mungesa e gjumit
- Konsumimi i alkoolit para gjumit
- Narkolepsia
- Depresioni
Paraliza e gjumit mund të shfaqet edhe te personat me narkolepsi, por kjo nuk do të thotë se një episod i rastësishëm i paralizës së gjumit nënkupton se një person vuan nga narkolepsia.
Si mund të ulet rreziku?
Mënyra më e mirë për të ulur rrezikun e paralizës së gjumit është të flini mjaftueshëm dhe në mënyrë të rregullt.
Ekspertët rekomandojnë rreth shtatë ose më shumë orë gjumë në natë, si dhe përpjekjen për të ruajtur orare të qëndrueshme për të fjetur dhe për t’u zgjuar.
Gjithashtu, mund të ndihmojë:
- Reduktimi ose shmangia e alkoolit.
- Trajtimi profesional i depresionit, nëse dyshohet se është i pranishëm.
- Kërkimi i ndihmës për çdo çrregullim të gjumit.
- Shmangia e sasive të mëdha të kafeinës në orët e vona të ditës.
- Kufizimi i punës dhe përdorimit të telefonit para gjumit.
- Krijimi i një rutine të qetë dhe të parashikueshme para se të flini.
Ekspertët këshillojnë gjithashtu që të krijohet një distancë mes stimulimit të ditës dhe momentit të gjumit. Trupi dhe truri kanë nevojë për sinjale të qëndrueshme që tregojnë se dita po përfundon dhe se është koha për pushim.
Si trajtohet paraliza e gjumit?
Trajtimi varet kryesisht nga shkaku, nëse ai mund të përcaktohet.
Në rastet kur paraliza lidhet me narkolepsinë, mjekët mund të përshkruajnë medikamente për trajtimin e këtij çrregullimi. Në disa raste, mund të përdoren edhe antidepresantë.
Megjithatë, specialistët theksojnë se paraliza e gjumit zakonisht nuk trajtohet me medikamente.
Menaxhimi i stresit mund të jetë i dobishëm, pasi stresi mund të ndikojë si në sasinë, ashtu edhe në cilësinë e gjumit.
Pozicioni i gjumit mund të luajë gjithashtu një rol. Fjetja në shpinë mund të ngushtojë rrugët e frymëmarrjes dhe të rrisë mundësinë e ndërprerjeve të frymëmarrjes, të cilat mund të shkaktojnë zgjime të pjesshme gjatë fazës REM. Për këtë arsye, ndryshimi i pozicionit të gjumit mund të ndihmojë disa persona.
Një tjetër këshillë e raportuar nga disa pacientë është përpjekja për të lëvizur sytë nga njëra anë në tjetrën ose për të lëvizur gjuhën. Sipas Dr. Winter, këto lëvizje mund të ndihmojnë disa njerëz që të dalin më shpejt nga episodi i paralizës.
Kur duhet të konsultoheni me mjekun?
Nëse paraliza e gjumit ju ka ndodhur vetëm një herë, nuk ka arsye për panik. Sipas mjekëve, ndonjëherë ajo mund të ndodhë pa një shkak të qartë dhe të mos përsëritet më.
Por nëse episodet bëhen të shpeshta, është e këshillueshme të konsultoheni me një profesionist të shëndetit.
Një vlerësim mjekësor mund të ndihmojë në përcaktimin e faktorëve që mund të jenë duke shkaktuar ose nxitur paralizën e gjumit dhe në gjetjen e mënyrave për ta reduktuar atë.
Edhe pse paraliza e gjumit mund të jetë një përvojë shumë e frikshme, në shumicën e rasteve ajo është e përkohshme dhe nuk përbën rrezik serioz.