Autokracitë po përhapen në të gjithë botën dhe demokracia po tërhiqet gjithnjë e më shumë, sipas Indeksit të Transformimit 2026, një studim nga Fondacioni Bertelsmann që përfshin 137 vende.
Hulumtimi tregoi se 56 përqind e këtyre vendeve qeverisen në mënyrë autokratike. Në studimin e parë 20 vjet më parë, situata ishte e kundërta – atëherë demokracitë kishin shumicën me 55 përqind, shkruan DPA.
Sundimi i ligjit, liritë politike dhe konkurrenca e drejtë në treg vazhdojnë të dobësohen, thuhet në analizë. Ekspertja e fondacionit Sabine Donner i tha DPA-së se autokracia në rritje po shihet me shqetësim të madh.
Megjithatë, ajo i përshkruan pretendimet se demokracia ka humbur rrugën e saj si të parakohshme. Sepse “ne shohim shumë rezistencë, dhe po rritet, ndaj shtypjes, abuzimit të pushtetit ose pashpresës ekonomike për këtë.”
Dy të tretat e 77 autokracive në studim vlerësohen si “autokraci të ashpra në të cilat të drejtat themelore shkelen plotësisht”.
Midis tyre është Rusia, lufta e së cilës kundër Ukrainës ka çuar në kufizime drastike të lirisë së fjalës dhe të drejtës për t’u mbledhur, dhe korrupsioni është i përhapur.
Kina është bërë edhe më represive, sipas indeksit të ri. Afganistani, Etiopia, Irani, Katari, Mianmari, Koreja e Veriut, Ruanda, Venezuela dhe Bjellorusia klasifikohen gjithashtu si autokraci të linjës së ashpër.
Fondacioni vlerëson cilësinë e demokracisë, qeverisjes dhe ekonomive të tregut në 137 vende çdo dy vjet – në bashkëpunim me 300 ekspertë nga më shumë se 120 vende.
Studimi i ri mbulon periudhën nga shkurti 2023 deri në janar 2025.
Studimi nuk përfshin Gjermaninë, Mbretërinë e Bashkuar, Francën, Japoninë ose Kanadanë – një total prej 23 “demokracish ekonomikisht shumë të zhvilluara dhe të vendosura fort”, shpjegoi Donner, bashkautore e analizës.
Shtetet e Bashkuara nuk janë përfshirë në studim deri më tani, por – “ne aktualisht po dëshmojmë erozionin e demokracisë në Shtetet e Bashkuara”. Liria e shtypit dhe liria e fjalës po kufizohen nën Presidentin Donald Trump, dhe pavarësia e gjyqësorit po minohet.
Për më tepër, parimet e sundimit të ligjit po shkelen dhe institucionet e pavarura si Kongresi po anashkalohen, vuri në dukje kjo eksperte politike.
“Shpejtësia dhe njëkohësia me të cilën ky përqendrim pushteti po ndodh aktualisht në Shtetet e Bashkuara duket shumë më e shpejtë se në vendet e tjera. Kjo e bën këtë zhvillim edhe më alarmues.”
“Shtetet e Bashkuara aktualisht nuk klasifikohen si autokraci. Por demokracia është më e kërcënuar sot sesa në çdo demokraci tjetër të vendosur”, tha Donner.
Studimi vëren nivele veçanërisht të larta të demokracisë në Estoni, Letoni dhe Lituani, por edhe në vendet kandidate për anëtarësim në Bashkimin Evropian – Shqipëria dhe Maqedonia e Veriut – si dhe në Botsvana, Kili, Uruguai dhe Tajvan.
Qeveritë autokratike, nga ana tjetër, “po veprojnë gjithnjë e më represive ndaj opozitës, medias dhe shoqërisë civile“, pohon studimi. Mbikëqyrja dixhitale është në rritje. Interneti po mbyllet për të shtypur kritikat dhe opozitën.
Në 54 përqind të vendeve, zgjedhjet nuk i përmbushin standardet minimale demokratike dhe shpesh nuk janë gjë tjetër veçse një farsë. Në Gjeorgji dhe Serbi, zgjedhjet u manipuluan seriozisht.
Në Bjellorusi, Rusi dhe Ruandë, rezultatet e zgjedhjeve u bënë të njohura para se të fillonte votimi.
Sundimi i ligjit me ndarjen e pushteteve dhe një gjyqësor të pavarur në autokraci po minohet ose injorohet. Parlamentet po anashkalohen. Gjyqësori po pengohet. Institucionet e pavarura po shfuqizohen ose po mbushen me besnikë.
Hulumtimi paralajmëron se shumë qeveri të zgjedhura po shkatërrojnë qëllimisht institucionet kryesore demokratike për të siguruar pushtetin e tyre.
“Kjo ka ndodhur për kohën më të gjatë dhe më gjithëpërfshirëse në Hungari”, thotë Donner.
Situata është e ngjashme në Sllovaki, Bullgari, Indi, Meksikë, Namibi, Filipine dhe Afrikën e Jugut.
Në disa vende – si Gjeorgjia, Serbia ose Turqia – një regres i tillë ka çuar në autokraci, pretendohet në studim.
Qeveritë autoritare janë më të ndjeshme ndaj korrupsionit, besnikëria shpërblehet, privilegjet sigurohen, përshkruan Hauke Hartmann, një tjetër bashkautor i projektit.
Në të njëjtën kohë, konkurrenca e tregut të lirë dhe të drejtat e pronës po zhduken, dhe po shfaqen struktura ekonomike shfrytëzuese. Varfëria dhe pabarazia shprehen fuqishëm në dy të tretat e autokracive.
Analiza vëren se në shumë vende ekziston një “rezistencë çuditërisht e gjallë” në shoqëri. Qytetarët e vendosur po i rezistojnë tejkalimit autoritar, ndonjëherë edhe me koston e jetës së tyre – si në Iran, vuri në dukje Donner.
Është inkurajuese që në Bangladesh, Madagaskar dhe Sri Lanka, protestat kanë çuar në rrëzimin e qeverive autoritare. “Nuk ka asnjë garanci se fazat autoritare mund të përmbysen.” Por – “autokracitë janë gjithashtu nën presion”, tha ajo. /tesheshi.com/
