Isuf Kalo, mjeku personal i Enver Hoxhës ka publikuar librin e tij ku
ka rrëfyer sekret e “Blloku”. Kalo ka sjell kujtimet e tij personale në
një libër, ku rrëfen raportet me personazhet e kohës, nga diktatori
Hoxha tek bashkëshortja e tij Nexhmija Hoxhën, Ramiz Alinë dhe shumë të
tjerë që jetonin në zonën e Bllokut.
Pjesë nga LIBRI “Blloku”
Nexhmija, përtej pamjes së jashtme
Nuk ishte e lehtë ta njihje Nexhmijen në të gjitha dimensionet dhe
veçoritë e saj origjinale, as së jashtmi dhe as së brendshmi, madje kjo e
dyta njohja e mendimeve dhe ndjenjave të saj qe edhe më e vështirë.
Edhe pse pata rastin të kisha kontakte si mjek me të, për më shumë se 15
vjet, nuk mund të pretendoj se e njoha dot atë në tërësi dhe hollësi.
Aq më pak e patën njohur shqiptarët sa kohë ishte gjallë Enveri. Ata, me
sytë të mbërthyera gjatë 40 viteve tek lideri i madh, pak vëmendje dhe
interes treguan për të shoqen, si person. Për shumicën e tyre ajo ishte
thjesht gruaja e Enverit. Dhe vetëm kaq.
Edhe ajo vetë rrinte disi e tërhequr, duke qëndruar kryesisht në zyrë
e në shtëpi. Kishte zgjedhur vullnetarisht të rrinte në hije. Ajo as
arriti, por as u përpoq që të fitonte zemrat e shqiptarëve. Ndoshta,
sepse i mjaftonte simpatia dhe adhurimi që një numër i madh i njerëzve
shprehnin për të shoqin. Por, kur së bashku me të vdiq edhe regjimi i
tij, Nexhmijes iu desh që të dilte nga guaska, të bëhej e dukshme dhe
aktive, duke u përpjekur t’i bënte njerëzit të besonin se gjithçka e
Enverit ruhej e gjallë tek ajo. Mirëpo ishte e vonuar. Pa autoritetin,
famën, zërin dhe karizmën e të shoqit ajo vetë nuk ishte as tërheqëse,
as e besueshme dhe as bindëse për ta.
Përkundrazi, siç nuk e priste, ajo u bë për pjesën e pakënaqur të
popullsisë “tabelë qitjeje”, pasi iu faturuan asaj gabimet dhe
padrejtësitë e pushtetit që u përmbys. A e meritonte? A i takonte asaj
të paguante, të gjithë ose pjesën kryesore të haraçit të të këqijave që
bëri regjimi i kaluar? Në ç’masë, pa qenë personalisht anëtare e
organeve të larta partiake e shtetërore, pati realisht gisht ajo në
vendimet e marra prej tyre?
Askush tjetër përveç asaj vetë, nuk ka mundësi të dijë të vërtetën.
Ajo mund të hamendësohet ose të vlerësohet bazuar në fakte, perceptime
ose sipas intuitës së gjithsecilit.
Fajësitë e saj janë bazuar kryesisht mbi faktin e statusit si gruaja e
Enverit dhe sidomos në vitet e fundit të jetës, kur ai ishte më i
sëmurë.
Me hamendësimin se ajo, edhe pa qenë anëtare e forumeve e strukturave
të larta vendimmarrëse, mund të ketë influencuar ose edhe drejtuar vetë
në emër të tij. Askush, as unë, nuk e vë dorën në zjarr se kjo
absolutisht apo në një masë të caktuar nuk ka ndodhur.
Nexhmija vetë në deklaratat publike dhe në librat me kujtime që ka
botuar, i ka mohuar të tilla akuza apo hamendësime, ndërsa fakte ose
konfirmime të dokumentuara për to nuk di të jenë dhënë.
Ndërkohë, ish anëtarë të Byrosë Politike, Sekretarë të Parë të
partisë në rrethe, ministrat të qeverisë, kryetarë dhe shefa të
sigurimit, hetuesisë dhe prokurorisë, fajtorë të sigurtë dhe të njohur
me emër dhe mbiemër, si iniciatorë dhe firmëtarë dokumentesh dhe aktesh
mizore, çuditërisht përmenden nga media, madje dhe nga vetë viktimat,
përciptazi ose shkarazi.
Nexhmije Hoxha Dhe Enver Hoxha1
Ata, meqenëse i shoqi nuk është më gjallë, e derdhin thuajse të
gjithë urrejtjen, mllefin dhe fajet për bëmat e mbrapshta të atij
regjimi kryesisht e personalisht tek ajo.
Historia di me fakte, me emër dhe mbiemër, se cili person i
udhëheqjes së lartë urdhëroi me kokën e tij pushkatimin mizor të 67
ballistëve që u zunë rob në Lushnjë.
Cili propozoi pushkatimin e 22 intelektualëve të pafajshëm në Tiranë
për bombën në Ambasadën Ruse, cili propozoi dhe nguli këmbë për
kolektivizimin e detyruar të bujqësisë dhe heqjen e tre dynymshit
fshatarëve, cili propozoi tufëzimin e bagëtive, cili ndërmori hapin e
parë për ndalimin e fesë dhe prishjen e kishave dhe xhamive, cili
urdhëroi ndërtimin e 173 mijë bunkerëve, anembanë vendit, cili si
kryetar i Komisionit të Internimeve sygjyrnosi me firmën e tij 12500
qytetarë shqiptarë dhe shumë akte të tjera si këto të dënueshme? Disa
nga këta autorë thuajse janë ricikluar dhe pasardhësit e tyre vazhdojnë
të emërohen në poste qeveritare. Ramizi, i cili pati firmosur ato
vendime dhe që i indoktrinoi, me propagandën që drejtoi, mendjet dhe
shpirtin e disa brezave radhazi me utopinë e “njeriut të ri”, ishte
njëri prej tyre.
Ai, fillimisht, nuk u përmend si fajtor për ato, përkundrazi u
promovua për disa kohë në postin më të lartë dhe mandej, u konsiderua si
shpëtimtar dhe misionar i frymës së re. Ndërkohë, në sa apo në cilën
nga ato keqbërje ka qenë personalisht Nexhmija iniciatore, propozuese
ose autore e faktuar? Pa dyshim, ajo i ka pas ditur në mos të gjitha,
shumë nga ato padrejtësi që ndodhnin, por nuk u kundërvu direkt, as
indirekt për të ndikuar t’i parandalonte a zbuste ato tek i shoqi.
Përkundrazi, i pat miratuar me zell prej militanteje, mjafton që ato i
pat miratuar më parë Byroja Politike dhe Enveri. Ajo, pa dyshim, ka
personalisht pjesën e saj të përgjegjësisë, por jo të gjithë
përgjegjësinë, as pjesën më të madhe të saj. Ramizi e dinte mirë këtë,
por nuk e tha. Përkundrazi, thuhej se fshehtas pati dhe ai vetë gisht në
to, fajësime dhe demonizime që u gjeneruan dhe u përhapën për
Nexhmijen.
Në periudhën e ndërrimit të sistemit, mbase atij iu desh që në
opinionin e njerëzve të bëhej Nexhmija kurban në vend të tij, si
kryefajtore, pavarësisht se ishte ai që pati pozitë më të lartë dhe
përgjegjësi më të mëdha sesa ajo në hierarkinë vendimmarrëse të regjimit
që u shemb.
U desh që fajet e regjimit dhe ish-titullarëve të tij të shkriheshin
si skrap në zjarrin e urrejtjes popullore për të krijuar me to “kuçedrën
Nexhmije”, si simboli i të gjitha të këqijave të diktaturës dhe
fajtorja kryesore, në mos e vetme e saj.
Në mungesë të Enverit, përqendrimi dhe personalizimi i gabimeve dhe
fajeve të regjimit komunist tek e veja e tij, sikur ajo qenkej njësoj
përgjegjëse sa ai, apo dhe më shumë se sa ai, ndoshta u desh për t’i
ruajtur dhe shpëtuar përkohësisht imazhin e Ramizit, si “e keqe e
nevojshme dhe shpresuese”, në atë periudhë ndryshimesh vështira.
Në fakt, Enveri nuk e pat njësuar ndonjëherë të shoqen me veten. Ai
ishte autoritar. Hijerëndë. Por nuk ishte “burrë grash” as “lolo”
lehtësisht i influencueshëm. Ai imponohej me një shikim. Me një mbledhje
të vetullave dhe rrudhave në ballë. Ndonjëherë me buzëqeshje, pa fjalë.
Me heshtje. “Burrëria tradicionale” e meshkujve shqiptarë me nuanca
mazohizmi ishin të shfaqura krenarisht dukshëm në mënyrën e tij të
sjelljes.
Gjatë viteve në kontakt direkt, as unë, si mjek personal i tij, nuk u
çlirova dot nga ndjenja e ndrojtjes dhe e përgjegjësisë që më pushtonte
në çdo takim me të. Ai rrezatonte autoritet, prandaj as guxova të ndaja
me iniciativën time me të ndonjë mendim, shqetësim apo ta ndikoja në
ndonjë drejtim, jashtë kuadrit të detyrës sime profesionale.
Nexhmija dhe të gjithë vartësit e tjerë e kishin pranuar me përulje
supremacinë e tij të plotfuqishme. Mendimet, sugjerimet, dëshirat dhe
vendimet e Enverit ishin për të gjithë ata, përfshi edhe Nexhmijen ose,
më saktë, në radhë të parë për Nexhmijen, tabu. Diferenca e moshës prej
13 vjetësh me Enverin, brishtësia fizike e karakteriale e saj pati
vulosur që në ditën e parë të njohjes së tyre kompleksin e adhurimit dhe
nënshtrimit të përhershëm të saj ndaj burrërisë, vendosmërisë dhe
guximit të Enverit, si vendimmarrës i pakundërshtueshëm, që imponohej me
bindjen se kishte gjithmonë të drejtë. Kjo nuk përjashton të ketë pasur
sukses edhe ajo, si të gjitha gratë, në rolin e “zogut të natës”, për
t’i vënë në vesh dhe marrë prej të shoqit miratime për nevoja, çështje
apo plane të jetës familjare apo personale të saj. Por me shumë pak
mundësi për çështje shtetërore.
Sipas Zhaklinë Kenedit, “gratë e pushtetshme” ndahen në dy kategori: ato “me pushtet në shtet” dhe ato “me pushtet në shtrat”.
Nexhmije Hoxha Dhe Enver Hoxha
Gjykuar nga aparenca e jashtme, nga gjestet, mënyra e shikimit,
timbri i zërit apo “gjuha e trupit”, Nexhmija nuk ishte lozonjare apo
tip gruaje shtrati. Përkundrazi, dukej e “akullt”, serioze si e
superblinduar me parime. Në marrëdhëniet me të shoqin, jo nazet e
feminiteti, por devotshmëria ishte pika e fortë e saj. Madje, në vitet
pasi Enveri pati pësuar infarktin në zemër, ata flinin të ndarë.
Nexhmija ia pat “dhuruar” Enverit edhe pjesën e saj të shtratit
bashkëshortor. Ai flinte i vetëm në shtratin e gjerë dopio. Vendin e saj
herë pas here mund ta zinte një “femër” tjetër. Ajo ishte Guxi. Kështu
quhej macja më “mendjemadhe” që kam parë e njohur unë. Ajo ishte e
bukur, i shkëlqenin qimet nga shëndeti dhe gjezdiste krenare nëpër
dhomat e korridoret e brendshme, me hap të sigurt dhe shpërfillëse ndaj
njerëzve të shtëpisë. Në takt, ishte macja e dashur e Pranverës, por
Guxit, sa herë që i mbushej koka, shkonte pa pyetur askënd te dhoma e
Enverit. Nëse e gjente të mbyllur portën e dhomës së gjumit të tij, Guxi
ishte e zonja që ta hapte vetë atë. Ajo kërcente deri te doreza dhe e
hapte pa problem. Pasi hynte, shtrihej në të njëjtin shtrat me Enverin
dhe përgjumej plot kënaqësi pranë tij. Ai nuk bezdisej, e pranonte dhe e
përkëdhelte. Dukej që mes tyre ishin miq. Ndërkohë Nexhmija
“vigjilonte” gjatë natës gjysmë e zgjuar, përballë, mbi një divan të
ngushtë brenda së njëjtës dhomë, për ta ndihmuar të shoqin në rast të
ndonjë shqetësimi eventual.
Marrëdhëniet e shtratit, nëse patën të tilla në ato vite, ata i
ruajtën rreptësishtë si intime dhe private. As njëri as tjetri nuk më
pyetën, as morën këshilla mjekësore, në konfidencialitet, për rreziqet
dhe implikimet e mundshme në marrëdhëniet seksuale në kuadrin e
infarktit të zemrës dhe sëmundjes së diabetit, prej së cilës Enveri
vuante prej vitesh. Por në literaturën mjekësore, si edhe nga përvoja
jetësore njiheshin raste atakesh, aksidentesh, deri edhe vdekje të befta
te meshkujt me sëmundje të tilla të zemrës, gjatë marrëdhënieve në
shtrat.
Kështu i pat ndodhur në vitet e monarkisë një ish-ministri shqiptar, i
cili vdiq papritur gjatë aktit në një prej hoteleve të Romës. E njëjta
tragjedi ndodhi jashtë Tiranës në vitet kur kujdesesha për Enverin, me
vëllain e njërit prej ish-udhëheqësve të shquar të Byrosë Politike. Edhe
ai, fatkeqi, vuante njësoj nga zemra e diabeti dhe ishte më i ri se
vëllai i tij dhe Enveri. Vdekja e tij e beftë, e njëjtë me atë të
dikurshme të ish-ministrit monarkist, pat ndodhur jashtë shtëpisë, në
rrethana që, për arsye të kuptueshme, nuk u bë publike.
Ngjarja e tronditi së tepërmi emocionalisht vëllain e tij byroist,
por ndoshta dhe e vuri në vështirësi e para dilemës nëse duhet ta
nderonte, duke marrë pjesë në ceremoninë e tij mortore, apo ta dënonte,
duke mos shkuar në të. Besoj që për këtë ai e kish pyetur dhe kish marrë
miratimin e Enverit, sepse ky më thirri dhe më dha porosi të shkoja të
qëndroja edhe unë pranë kolegut dhe mikut të tij, ndonëse atë e
shoqëronin edhe mjekë të Klinikës Speciale. Kjo mbase si qokë a shenjë
solidariteti me të.
Kur shkova nuk e dija pse dhe si kishte ndodhur ngjarja. Enveri nuk
më tha asgjë. Mbase priti që pasi të kthehesha kjo temë të hapej nga
unë. Ndërkohë unë prisja ta hapte ai, por më kot. Sidoqoftë, atëherë,
për herë të parë, u kujtova që këtë faktor rreziku eventual ne si ekip
mjekësor e patëm harruar dhe neglizhuar.
Po sikur t’i ndodhte diçka e ngjashme edhe Enverit? Ne mjekët do të
gjendeshim krejt të zbuluar dhe do të viheshim me siguri para
përgjegjësisë. Asnjë këshillë, shqetësim, as diskutim, as shënim për një
eventualitet të tillë nuk ishte përmendur në kontaktet tona me të, as
shënuar si dokument në kartelën e tij klinike dhe as në protokollet e
ekipit tonë mjekësor. E kishim quajtur thjesht çështje intime, private
të tij. E keqja ishte se, për arsye që kuptohen, ky problem nuk mund të
diskutohej me Nexhmijen. As me djemtë. Kush do të guxonte t’ia cenonte
Enverit privatësinë pa kërkesën dhe lejen e atij vetë? Atëherë me droje
dhe në konfidencialitet e diskutova me mësuesin tim Fejzi Hoxha. Ai
ishte gjirokastrite, kishte thuajse të njëjtën moshë të Enverit dhe kish
qenë shokë shkolle dhe fëmijërie me të. “Mos e nga këtë temë, më tha
ai. – Asnjë mashkull, as ai nuk do që të flasë e tregojë për këto gjëra.
Dhe as nuk do i ndjekë këshillat që do japim ne. Përkundrazi, i
zemëruar që futemi pa na ftuar në gjërat intime të tij, mund të na
sikterisë. Lëre si të jetë shkruar, më këshilloi ai. Dhe kështu u bë.
Nga droja, por edhe në respekt të privatësisë dhe intimitetit të tyre,
nuk e zura asnjëherë në gojë këtë subjekt delikat, edhe pse me interes
mjekësor. Iu luta qiellit dhe Zotit që e keqja të mos ndodhte dhe
ndoshta ai më dëgjoi. Kështu, mbeti enigmë edhe masa e supozuar e
“pushtetit” të Nexhmijes ndaj të shoqit me ndikimin e saj në shtrat. Sa
për “pushtetin në shtet”, në rastin e Nexhmijes do të tingëllonte si
teprim. Ajo, nën hijen e të shoqit, nuk krijoi dot “klorofilin”e një
personaliteti individual. Nuk pati dhe as tentoi të krijonte ndonjë
rrymë, “Nexhmijëzimi” me platformë origjinale ideore, pushtetare e
politike si alternative e dizajnuar dhe e imponuar personalisht prej
saj. Ajo ishte dhe mbeti deri në fund “krijesë” e Enverit, shtojcë e
tij.
Mbeti zbatuese shembullore e përkushtuar ndaj tij si udhëheqës dhe bashkëshort.
Ndryshe nga Çhian Çhini, Elena e Çausheskut, Jovanka e Titos dhe Mira
Markoviçi e Sllobodan Millosheviçit, ajo nuk tregoi ambicie për të
bashkëqeverisur në poste të larta zyrtare përkrah të shoqit. Ishte e
interesuar të informohej për gjithçka ndodhte politikisht, por jo me
synim që të udhëhiqte ajo vetë. Ndoshta, sepse ishte e ndërgjegjshme që i
mungonin vetitë e duhura për të udhëhequr, i mungonin pasioni, karizma,
guximi dhe energjia për të krijuar pasardhës dhe dishepuj personalë të
saj.
Nexhmija ndryshonte në qëndrim dhe karakter prej Nadjezhda
Allilujevës, gruas së dytë të Stalinit, e cila ishte shprehur edhe
kritike ndaj metodave dhe sjelljeve brutale të të shoqit. Kjo ishte 20
vite me e re se Stalini.
Bazhanov, njëri prej sekretarëve të Stalinit, njohës nga afër i
marrëdhënieve të Nadjas me të shoqin, ka dëshmuar në kujtimet e tij një
episod domethënës për ndjeshmërinë e saj ndaj vështirësive të jetesës së
popullatës. “Ishte viti 1932, tregon ai, kur Stalini iu përvesh
kolektivizimit me dhunë në bujqësi. Kuadrot e bazës e kishin parë me
sytë e tyre rrënimin e fshatarësisë. Por kur dëgjonin që ajo ishte
gruaja e Stalinit ata bëheshin memecë. Mirëpo dalëngadalë kuptuan dhe u
bindën se ajo ishte e dhembshur, e mrekullueshme, që mund t’i besoje.
Gjuhët u zgjidhën dhe nisën të rrëfenin çfarë po ndodhte. Nadja e
rrëqethur u tmerrua. Ajo nuk mund të rrinte pa ia treguar të shoqit
gjithçka kishte dëgjuar. Mirëpo Stalini iu hakërrye asaj duke i thënë se
‘informacioni që i dha nuk ishte gjë tjetër veçse pjesë e propagandës
kundërrevolurionare’”.
Pak kohë më vonë, pas një debati dhe ofeze që i bëri asaj Stalini në
publik, Nadjezhda u mbyll në dhomën e saj dhe u vetëvra me revolver.
Ishte vajzë e re 18-vjeçare kur u martua me Stalinin dhe vetëm 30 vjeçe
kur e zhgënjyer u nda prej tij dhe nga jeta. Shkaku i vdekjes së
papritur të saj u mbajt aso kohe i fshehur nga publiku dhe u manipulua
sikur kishte ndodhur pas një “apendiciti akut”. Stalini, në vend të
keqardhjes dhe pendesës, përkundrazi, u ndie i tradhtuar prej saj dhe u
zemërua me të. Ai e quajti aktin e së shoqes armiqësor dhe të qëllimshëm
kundër tij. Trupi i saj nuk u dogj në kremator dhe hiri nuk u vendos
siç e kërkonte protokolli në muret e Kremlinit. Me urdhër të Stalinit u
çua në varrezën dikur aristokrate Novodevichi të Moskës.
Në njërën nga vizitat e mia të punës në Moskë në vitet që isha
konsulent i Organizatës Botërore të Shëndetësisë për Diabetin, pata
rastin ta shoh me emocion varrin e saj, pranë atij të Hrushovit, i
shndërruar tashmë në objekt kurioziteti me interes turistik.
E vërteta është se debatet dhe “karshillëku” i ruses së re,
emocionalisht delikate, me të shoqin e plotfuqishëm buronin edhe prej
sjelljes së vrazhdë të Stalinit ndaj saj, si dhe ndaj prindërve dhe
pjesëtarëve të tjerë të familjes Allilujeva, por edhe ndaj fëmijëve të
tij. Kurse Enveri, përkundrazi, me aq sa e njoha unë, ishte i ngrohtë e
korrekt në sjellje ndaj Nexhmijes, por edhe ndaj nënës, vëllait dhe
mbesave të saj.
Ai njihet si Stalinisti i fundit në stilin e qeverisjes dhe ndoshta
dhe në ideologji, por nuk ishte kurrsesi Stalin në marrëdhëniet në
shtëpi brenda familjes dhe me fëmijët, nipat e mbesat e tij. Vjehrra e
Enverit, Naxhija, ishte dibrane e moshuar, mjaft inteligjente. Ajo
banonte dhe jetonte së fundmi në të njëjtën shtëpi me familjarët e tjerë
të tij. Në orët e lira, në respekt të Nexhmijes, Enveri e vizitonte,
bisedonte dhe pinte kafen herë pas here me nënën e saj.
Dhe kur i vëllai i Nexhmijes, Fehmiu, u shtrua për një problem
shëndetësor serioz në Spitalin Ushtarak, Enveri, si asnjëherë tjetër, i
vajti për ta takuar dhe vizituar. Natyrisht, bashkë me Nexhmijen.
I shoqërova edhe unë. Atje i priti drejtori i spitalit dhe disa nga
mjekët që e kuronin të sëmurin. Fehmiu ishte shtruar në një dhomë më
vete si më komode, posaçërisht të adaptuar për të. Me aq sa di në vitet
që isha mjek i tij, kjo ishte vizita e parë dhe e vetmja që bëri në ato
vite Enveri në një ambient spitalor të vendit. Kurioz pyeta Sulon në
konfidencë nëse ishte parashikuar që ai, me këtë rast të mund të shihte
edhe kushtet dhe ambientet e tjera të spitalit, ose të takonte të sëmurë
të panjohur të shtruar atje! “Jo ore çne, — tha Sulua menjëherë, — apo
të na marrë ndonjë infeksion?”
Që kur ishte gjallë Enveri, Nexhmija pat siguruar me përparësi libra
biografikë për personalitete të famshme, të cilat, siç kuptohej, do i
shërbenin më pas për të shkruar për Enverin. Në këtë aspekt ajo i
ngjante Nadjezhda Krupskajës, gruas së Leninit, sepse edhe ajo ishte
marrë kryesisht me dokumentimin e jetës dhe veprimtarisë së të shoqit.
Në raftet e bibliotekës së Nexhmijes kishte një libër biografik të
Krupskajës për Leninin.
Krupskaja, siç pati treguar ajo vetë, i lexonte Leninit të sëmurë
teksa ai e dëgjonte, i shtrirë në shtrat, duke vështruar si romantik,
lashtë dritares diellin që perëndonte”. Edhe Nexhmija, kur Enveri së
fundmi pati probleme me shikimin, ndodhte që i lexonte pranë shtratit,
ose kur ai ishte në studio, korrespondencën apo libra që asaj i
pëlqenin. Në të tilla raste Nexhmija bëhej si mamaja apo “dadoja e një
djali të vogël kurioz”, i cili dëgjonte me vëmendje deri në fund
përrallën të lexuar me zërin e saj të hollë./Marrë nga libri “Blloku”