Rebelim në Iran?

by

Për ditë të tëra, mijëra njerëz po protestojnë në Iran kundër rënies dramatike të vlerës së monedhës dhe një krize historike ekonomike. Ajo që filloi si një grevë tregtarësh po shndërrohet gjithnjë e më shumë në zemërim politik, duke arritur në pikën ku mund të dëgjohen slogane si “Vdekje diktatorit”.

Protestat janë përhapur prej kohësh nga Teherani në qytete të tilla si Isfahan, Mashhad dhe të tjera. Ka pasur edhe vdekje.

Dhe ja çfarë duhet të dini rreth kësaj, ose më saktë çfarë po ndodh në Iran:

A është rënia aktuale e monedhës një krizë inflacioniste?

Për një dollar amerikan, iranianët tani duhet të paguajnë rreth 1.45 milion rialë (rreth 57 KM). Një vit më parë, kursi i këmbimit ishte rreth 820,000 rialë (rreth 32 KM). Iraniani mesatar tani merr mezi më shumë se 100 dollarë për një pagë të plotë mujore. Si rezultat, edhe blerja e ushqimeve bazë gëlltit të gjithë pagën.

Në një vend të varur nga importet, një tronditje e tillë inflacioniste shkakton menjëherë paqëndrueshmëri sociale. Gisu Niya nga Këshillit Atlantik, e sheh shkakun në rënien ekonomike, por jo në thelbin e protestave:

“Ngjashëm me protestat e dhjetorit 2017, shpesh ka një shkaktar ekonomik. Por nëse i dëgjoni sloganet dhe shihni shkallën e protestave, bëhet fjalë për pakënaqësi të thellë me regjimin dhe dëshirën që regjimi të zhduket.”

Shumë iranianë qartësisht nuk e shohin më kolapsin ekonomik si një krizë të përkohshme, por si një dështim sistemik të regjimit rreth Udhëheqësit Suprem të plakur Ali Khamenei.

Si ndryshojnë këto protesta nga ato të mëparshmet?

Protestat në fund të vitit 2025 po bashkojnë valë të shumta pakënaqësie. Ashtu si në vitin 2017 dhe 2019, bëhet fjalë për rebelimin social, përvojën e dhunës ekstreme (si në vitin 2019) dhe kritikën kulturore sistemike (si në vitin 2022). Kjo sintezë rrit shtrirjen dhe qëndrueshmërinë e lëvizjes.

Në një intervistë me DW, Gisu Niya, thekson radikalitetin dhe vazhdimësinë e sloganeve: “Mund të dëgjoni mesazhe si ‘Zan, Zendeggi, Azadi’ – që do të thotë gra, jetë, liri – në frymën e protestave të vitit 2022. Mund të dëgjoni gjithashtu ‘Vdekje diktatorit’ dhe ‘Regjimi duhet të ikë’.”

Kërkesat për reformë janë pothuajse të zhdukura – vetë sistemi është bërë shënjestër. Lëvizja mbështetet në një repertor të përbashkët që lidh politikisht breza të ndryshëm.

Çfarë roli luan pazari?

Për dekada të tëra, pazari ka qenë shtylla kurrizore ekonomike dhe shtylla politike e stabilitetit të sistemit. Ai konsiderohet si një sistem paralajmërimi i hershëm politik dhe një shumëzues potencial i protestave. Revolucioni i vitit 1979 filloi gjithashtu me greva pazari.

Grevat e pazarit ndikojnë jo vetëm në furnizim, por edhe në shtyllën kurrizore konservatore të Republikës. Niya flet për “rrjedhjen e gjakut në tregjet qendrore të Iranit. Dyqanxhinjtë dhe të tjerë janë mbledhur për të protestuar sepse situata ekonomike është e padurueshme”.

Sa hapësirë ​​manovrimi ka Presidenti Peseshkan?

Masoud Peseshkan në fakt ka shumë pak hapësirë ​​politike për t’u takuar me protestuesit. Në një moment të rrallë hapjeje, presidenti pranoi:

“Nëse problemet nuk zgjidhen, ne nuk do të jemi në gjendje të qeverisim”.

Ky është pothuajse një pranim politik i pafuqisë. Shkarkimi i shpallur i kreut të Bankës Qendrore do ta bëjë të vështirë për njerëzit të qetësohen.

Projektbuxheti për vitin 2026 parashikon një rritje të taksave prej 62 përqind, ndërsa inflacioni është 50 përqind. Në rrugë, kjo shihet si grabitje. Reagimet publike tregojnë se iranianët nuk bëjnë më dallim midis “reformistëve” dhe “vijave të ashpra”, por janë kundër faktit që e gjithë elita politike ka humbur besimin.

Sa shumë po e prek kriza popullsinë?

Kriza ekonomike prej kohësh është bërë një krizë sociale dhe infrastrukturore. Kursimet janë zhvlerësuar, ushqimi dhe ilaçet mezi janë të disponueshme, dhe mungesa e ujit dhe energjisë elektrike po bëhet më e shpeshtë. Nuk preken më vetëm grupet e margjinalizuara, por edhe klasa e mesme urbane në përgjithësi.

 “Realiteti është se njerëzit nuk mund të përballojnë ushqimin. Ata nuk mund të përballojnë më shumë gjëra”, analizon Gisu Niya në një intervistë me DW.

Uji është ndërprerë rregullisht në qytete për njëfarë kohe. Kjo lehtëson mobilizimin politik. Ata që nuk kanë asgjë materiale për të humbur janë më të gatshëm të pranojnë rrezikun e dhunës shtetërore.

Si mund t’i ndalë regjimi protestat?

Udhëheqja politike në Teheran po dërgon sinjale qetësuese, ndërsa forcat e sigurisë kanë filluar t’i shtypin me dhunë protestat. Ndryshe nga valët e mëparshme të protestave, regjimi po përpiqet ta frikësojë lëvizjen me dhunë në fazat e hershme – gjë që tregon nervozizëm të madh. Gisu Niya thotë: “Ne shohim video të forcave të sigurisë duke përdorur gaz lotsjellës. Ne gjithashtu shohim të qëllojnë ndaj protestuesve paqësorë.”

Regjimi është në një situatë të vështirë: sa më herët që përdor dhunën, aq më qartë tregon dobësinë e tij. Megjithatë, modelet e zakonshme represive nuk veprojnë më si një pengesë, por përkundrazi u konfirmojnë shumë protestuesve se regjimi nuk mund të ofrojë zgjidhje politike.

Çfarë roli luajnë shërbimet e inteligjencës së huaj?

Regjimi iranian më parë ia ka atribuar protestat agjentëve të huaj.

Pasi shërbimi i inteligjencës Mossad i Izraelit bëri thirrje publikisht për mbështetje të protestave, media shtetërore iraniane dhe agjencitë e sigurisë po përhapin përsëri narrativën e “destabilizimit të drejtuar nga jashtë”.