A i shiti ndonjë nga laureatët e Çmimit Nobel medaljet e tyre? A rezultoi më vonë ndonjë “zbulim” të ishte gabim? Cilat mite dhe cilat fakte shoqërojnë Çmimin Nobel?
Në javën kur u ndanë fituesit e Çmimit Nobel të këtij viti, Deutsche Welle ju sjell shtatë fakte interesante që mund t’i dini.
1.Çmimi Nobel si një traditë familjare e familjes Curie
Maria Curie mbetet unike: ajo është personi i vetëm që ka marrë Çmime Nobel në dy shkenca natyrore, në vitin 1903 në fizikë dhe në vitin 1911 në kimi, për kërkimin e saj të ri mbi radioaktivitetin dhe zbulimin e elementeve të reja.
Vajza e saj Irene Joliot-Curie vazhdoi traditën dhe në vitin 1935, së bashku me bashkëshortin e saj Frederic, morën Çmimin Nobel në Kimi për zbulimin e radioaktivitetit artificial, pra prodhimin e izotopeve radioaktive artificiale në laborator. Kështu, familja Curie u bë një nga dinastitë më të famshme të fituesve të Çmimit Nobel në historinë e shkencës gjatë dy brezave.
2.Mileva Mariç dhe Albert Ajnshtajni: divorc me një garanci Nobeli
Albert Ajnshtajni i premtoi gruas së tij të parë Mileva Mariç në marrëveshjen e tyre të divorcit të vitit 1919 se do t’i paguante asaj të gjithë shumën e çmimit të një Çmimi Nobel në të ardhmen – në një kohë kur ai ende nuk e kishte marrë atë. Kur ai me të vërtetë fitoi Çmimin Nobel në vitin 1921, paratë, siç u ra dakord, iu transferuan Milevës, duke i lejuar asaj të vazhdonte të jetonte në Zvicër me dy djemtë e saj, njëri prej të cilëve ishte i varur nga kujdesi mjekësor për gjithë jetën e tij.
3.Paradoksi i Ajnshtajnit: çmimi po, por jo për teorinë e relativitetit
Komiteti i Nobelit e hodhi poshtë teorinë e relativitetit për vite me radhë sepse u dukej shumë spekulative dhe teorike, dhe ata vlerësonin më shumë provat eksperimentale. Vetëm kur presioni nga komuniteti profesional u rrit, Ajnshtajni mori Çmimin Nobel në vitin 1921 – por jo për teorinë e relativitetit, por konkretisht për shpjegimin e efektit fotoelektrik, i cili ishte i matshëm dhe praktikisht i provueshëm. Teoria e relativitetit as nuk u përmend në shpjegimin zyrtar sepse ende hasi rezistencë në komitet.
4.Matematika dhe miti i themeluesit xheloz të Çmimit
Një histori popullore është se Alfred Nobel nuk e themeloi çmimin për matematikën sepse gruaja e tij kishte një lidhje me një matematikan. Megjithatë, kjo nuk është e vërtetë. Alfred Nobel nuk u martua kurrë. Ka shumë më tepër të ngjarë që Nobeli të mos e konsideronte matematikën si drejtpërdrejt “të dobishme për njerëzimin”, kështu që e la jashtë fondit të tij.
5.Një botë burrash: shkencëtare femra të injoruara
Lise Meitner luajti një rol të rëndësishëm në zbulimin e ndarjes bërthamore, por Çmimi Nobel në vitin 1944 i shkoi Otto Hahn. Meitner u nominua 48 herë, por nuk e fitoi kurrë çmimin. Një gjë e ngjashme i ndodhi Jocelyn Bell Burnell, e cila zbuloi pulsarët – yje neutronësh që rrotullohen me shpejtësi dhe magnetizohen fort. Anthony Hewish fitoi Çmimin Nobel për Astronomi në vitin 1974, dhe Burnell u injorua. Edhe pse kontributi i saj u njoh ndërkombëtarisht, Komiteti i Nobelit e injoroi atë. Këto raste sot simbolizojnë diskriminimin strukturor ndaj grave në shkencë.
6.Medalja si artikull ankandi
Medalja Nobel e Francis Crick u shit në ankand në vitin 2013 pas vdekjes së tij – për shkak të borxheve tatimore. Ajo arriti një çmim prej mbi dy milionë dollarësh. Crick mori medaljen në vitin 1962 për zbulimin e strukturës së ADN-së. James Watson, kolegu i tij, e shiti medaljen e tij në vitin 2014 për rreth 4.8 milionë dollarë, por pronari i ri më vonë ia ktheu medaljen.
7.Çmimi Nobel ndonjëherë humbet plotësisht
Çmimi Nobel nuk është tërhequr kurrë zyrtarisht – edhe kur doli që disa nga “zbulimet” e dhëna ishin të gabuara. Për shembull, mjeku danez Johannes Fibiger mori Çmimin Nobel në Mjekësi në vitin 1926 për “zbulimin” e gabuar se një krimb shkakton kancer. /tesheshi.com/
