Kujtesa e njeriut transformon përvojat momentale, idetë krijuese dhe ngjarjet e ngarkuara emocionalisht në kujtime të qëndrueshme që formësojnë identitetin dhe ndikojnë në vendimet tona çdo ditë.
Por një nga pyetjet më të mëdha mbetet: si i zgjedh truri se cilin informacion ta ruajë?
Hulumtimet e fundit sugjerojnë se kujtimet afatgjata formohen përmes një serie procesesh molekulare që ndodhin në pjesë të ndryshme të trurit.
Duke përdorur një sistem të realitetit virtual me minj, shkencëtarët kanë zbuluar se rregullatorë molekularë të caktuar drejtojnë kujtimet përgjatë shtigjeve të ndryshme, disa që i forcojnë ato dhe disa që i dobësojnë.
Rajone të Shumëfishta të Trurit Orkestrojnë Kujtesën Afatgjatë
Një studim i botuar në Nature tregon se disa zona të trurit punojnë së bashku për të transformuar përvojat e reja në kujtime të përhershme. Gjatë këtij procesi, disa “pika kontrolli” përcaktojnë se cilat kujtime janë mjaft të rëndësishme për t’u forcuar.
“Ky është një zbulim i rëndësishëm, sepse shpjegon se si përshtasim kohëzgjatjen e kujtimeve tona”, thotë Priya Rajasethupathy, drejtuese e Laboratorit të Familjes Skoler Horbach. “Ajo që zgjedhim të kujtojmë është një proces në zhvillim, jo një ndërrim i thjeshtë njëherë.”
Rishikimi i Modelit me Dy Faktorë
Për shumë vite, shkenca është fokusuar tek dy struktura kryesore të trurit: hipokampusi, përgjegjës për kujtesën afatshkurtër, dhe korteksi, përgjegjës për kujtesën afatgjatë, siç raportohet nga SciTechDaily. Modeli tradicional i kujtesës mbante qëndrimin se kujtimet afatgjata kontrolloheshin nga “çelësat” molekularë të ndezjes/fikjes, por ky kuadër nuk shpjegonte pse disa kujtime afatgjata zgjasin me javë, ndërsa të tjera mbesin gjatë gjithë jetës.
“Në modelet ekzistuese të kujtesës, molekulat e kujtesës veprojnë si transistorë dhe funksionojnë si çelësat e ndezjes/fikjes”, thotë Priya Rajasethupathy.
Roli i Dhomës së “Stabilizimit”
Në vitin 2023, ekipi i Rajasethupathy identifikoi një rrugë nervore që lidh kujtesën afatshkurtër me atë afatgjatë. Talamusi luan një rol qendror, duke vendosur se cilat kujtime të ruhen dhe duke i kanalizuar ato në korteks për konsolidim. Ky zbulim çoi në një pyetje të rëndësishme: çfarë ndodh me kujtimet pasi ato largohen nga hipokampusi dhe cilat mekanizma molekularë i klasifikojnë ato si të rëndësishme (për ruajtje) dhe të parëndësishme (për harresë)?
Si Formohet Kujtesa Afatgjatë
Për të zbuluar përgjigje për këto pyetje, shkencëtarët përdorën një sistem realiteti virtual ku minjtë krijonin kujtime specifike. Duke ndryshuar frekuencën e riprodhimit të përvojave, ata arritën që minjtë të kujtonin disa momente më mirë se të tjerat.
“Duke përsëritur përvoja të caktuara shpesh, ne ishim në gjendje t’i bënim minjtë të kujtonin gjëra të caktuara më mirë dhe më pas të shqyrtonim trurin e tyre për të parë se cilat mekanizma janë të lidhur me kujtesën e përhershme.”
Për të demonstruar shkakësinë, ata zhvilluan një platformë CRISPR që mundësoi redaktimin e gjeneve në talamus dhe korteks. Heqja e molekulave specifike ndikoi në afate të ndryshme të kujtesës, pasi secila molekulë vepronte si një “kohëmatës.”
Kohëmatësit Molekularë Zëvendësojnë Mitin e Ndezjes/Fikjes
Rezultatet e këtij studimi tregojnë se kujtimet afatgjata nuk ruhen nga një çelës ndezjeje/fikjeje, por nga një sërë programesh molekulare që aktivizohen në një sekuencë kohore.
Ekipi identifikoi tre rregullatorë kryesorë, të cilët nuk janë të përfshirë në formimin fillestar të kujtimeve, por kontribuojnë në mirëmbajtjen e tyre: Camta1 dhe Tcf4 në talamus, dhe Ash1l në korteksin anterior cingulate (ACC).
Sipas studiuesve, ndërprerja e Camta1 dhe Tcf4 kompromentoi lidhjet funksionale midis talamusit dhe korteksit, duke shkaktuar humbje të kujtesës.
Stabilizimi Gradual
Pas formimit të kujtesës në hipokampus, këta rregullatorë luajnë role të ndryshme:
-
Camta1: siguron qëndrueshmërinë fillestare të kujtesës.
-
Tcf4: aktivizohet më vonë, duke përmirësuar stabilitetin strukturor të kujtesës.
-
Ash1l: rekruton programe të rimodelimit të kromatinës për kujtesa shumë afatgjata. Ash1l është pjesë e një familjeje proteinash që zgjasin “kujtesën biologjike” dhe sisteme të tjera, si sistemi imunitar.
Riparimi i Qarqeve të Dëmtuara nga Sëmundjet
Këto zbulime mund të ndihmojnë në trajtimin e sëmundjeve si Alzheimeri. Sipas studiuesve, nëse do të dinim se cilat rajone dhe programe gjenetike ruajnë kujtimet, mund të jemi në gjendje t’i drejtojmë ato përmes qarqeve të shëndetshme dhe të anashkalojmë pjesët e dëmtuara të trurit.
Priya Rajasethupathy tani po përqendrohet në mënyrën se si aktivizohen “kohëmatësit” dhe kush përcakton kohëzgjatjen e tyre.
Si Jetojnë Kujtimet Pasi Dalin nga Hipokampusi
“Ne duam të kuptojmë jetën e një kujtese pasi ajo formohet në hipokampus,” thotë ajo. “Ne besojmë se talamusi dhe rrugët e tij paralele të komunikimit me korteksin janë thelbësore në këtë proces.”
Ky studim hap rrugë për më shumë hulumtime mbi dinamikën e kujtesës dhe mund të sjellë përparime të rëndësishme në trajtimin e sëmundjeve të trurit dhe përmirësimin e ruajtjes së kujtimeve gjatë jetës.
